Fundusz inwestycyjny, to wg Ustawy o funduszach inwestycyjnych instytucja wspólnego inwestowania, której wyłącznym przedmiotem działalności jest zarządzanie i inwestowanie środków powierzonych funduszowi przez jego uczestników w papiery wartościowe, takie jak obligacje, akcje, bony skarbowe lub lokaty, a także w instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe. Fundusze inwestycyjne zarządzane są przez Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych – w skrócie TFI. Zdecydowana większość TFI w Polsce powiązana jest z bankami. Do największych TFI ze względu na wartość zarządzanych aktywów należą Pioneer Pekao TFI, Aviva Investors Poland TFI, Fundusze Inwestycyjne Arka, PKO TFI oraz ING TFI.
TFI, stanowiąc najważniejszy organ funduszu inwestycyjnego, posiada odrębną osobowość prawną – jest to spółka akcyjna. Zatrudnieni przez TFI zarządzający funduszami inwestycyjnymi inwestują powierzane im przez klientów funduszu środki, aby osiągnąć jak najwyższe stopy zwrotu z inwestycji zachowując zgodność polityki inwestycyjnej ze statutem funduszu i obowiązującymi przepisami prawa. TFI stosować będzie zupełnie inną politykę inwestycyjną w przypadku funduszu akcji, a inną w przypadku funduszu obligacji. Do ograniczeń wynikających z przepisów prawa należy np. zapis w Ustawie o funduszach inwestycyjnych stanowiący, że fundusz inwestycyjny nie może posiadać więcej niż 5% swoich środków zainwestowanych w papiery wartościowe emitowane przez jeden podmiot. Fundusz inwestycyjny posiada oddzielną osobowość prawną od zarządzającego nim TFI, a uczestnicy funduszu, czyli osoby posiadające jednostki uczestnictwa funduszu inwestycyjnego nie odpowiadają za zobowiązania funduszu.
Wpłacane na konto funduszu inwestycyjnego pieniądze przeliczane są na tzw. jednostki uczestnictwa, których posiadana liczba odzwierciedla udział klienta funduszu inwestycyjnego w jego majątku. TFI zobowiązane są wyceniać każdego dnia i podawać do publicznej wiadomości ile są warte jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych, którymi zarządzają.
Zdecydowana większość TFI posiada w swojej ofercie szeroki wachlarz funduszy inwestycyjnych, których rodzaje i wynikające z tego strategie inwestowania odzwierciedlają odmienne potrzeby i skłonność do ryzyka klientów TFI. Zazwyczaj klienci, którzy chcą długoterminowo i systematycznie inwestować swoje pieniądze poprzez TFI wybierają bardziej agresywnie inwestujące fundusze inwestycyjne, takie jak fundusze akcji. Długoterminowe inwestycje w akcje są zazwyczaj korzystne dla klientów, niezależnie od tego, że przeciągu wielu lat inwestowania zdarzały się okresy dekoniunktury gospodarczej i bessy na giełdach. Jednak raz jeszcze należy podkreślić, że dotyczy to długoterminowego inwestowania na giełdach papierów wartościowych. Natomiast im krótszy okres inwestowania, tym zwykle skłonność do ryzyka klientów TFI maleje, ponieważ w krótkim okresie istnieje duże prawdopodobieństwo spadku wartości akcji na giełdzie, przy czym odrabianie strat często może trwać wiele miesięcy. W przypadku krótkich inwestycji znacząco mniej ryzykowne będą tzw. fundusze inwestycyjne bezpieczne, które w zdecydowanie większym stopniu inwestują w krótkoterminowe obligacje i rynek pieniężny. Oczywiście także w przypadku funduszy inwestycyjnych sprawdza się reguła, że inwestycje mało ryzykowne zwykle przynoszą także umiarkowany lub niewielki zysk.
Czy fundusze inwestycyjne są bezpieczne?
Należy jednak pamiętać, że (inaczej niż w przypadku lokat bankowych) oszczędności lokowane poprzez TFI w funduszach inwestycyjnych nie są gwarantowane przez Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej. Również same TFI nie gwarantują realizacji założonych celów inwestycyjnych lub uzyskania określonych wyników inwestycyjnych. Jeśli sprzedamy jednostki uczestnictwa funduszu inwestycyjnego taniej, niż je uprzednio kupiliśmy, oznacza to po prostu, że straciliśmy część pieniędzy. Także wzrost wartości posiadanych jednostek uczestnictwa funduszu inwestycyjnego jedynie o poziom nieprzekraczający inflacji z okresu inwestycji oznacza naszą stratę. Nie zarobimy także, jeśli wzrost wartości jednostek uczestnictwa funduszu inwestycyjnego (już po uwzględnieniu inflacji) nie przekroczy sumy opłat pobieranych przez TFI. Należy również wziąć pod uwagę, że część opłat ustalana jest przez TFI jako odpowiedni odsetek od wpłacanej lub wypłacanej kwoty, który zazwyczaj znacząco maleje wraz ze wzrostem wartości inwestycji. (TFI pobierają jeszcze opłaty za zarządzanie oraz konwersję, czyli przenoszenie środków pomiędzy różnymi funduszami inwestycyjnymi należącymi do tego samego TFI.)
Utworzenie Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych wymaga zgody Komisji Nadzoru Finansowego, która następnie działalność TFI nadzoruje. TFI zobowiązane jest zatrudniać co najmniej dwóch doradców inwestycyjnych do zarządzania funduszami inwestycyjnymi, a także jednego doradcę do czynności związanych z obrotem papierami wartościowymi.
TFI realizuje następujące zadania:
- TFI reprezentuje zarządzane przez siebie fundusze inwestycyjne
- TFI obsługuje uczestników prowadzonych przez siebie funduszy inwestycyjnych; zazwyczaj poprzez odrębną wyspecjalizowaną spółkę – agenta transferowego
- TFI prowadzi obsługę księgową funduszy inwestycyjnych
- TFI nadzoruje proces zarządzania funduszem i inwestowaniem jego środków
- TFI prowadzi sieć sprzedaży swoich funduszy inwestycyjnych.
Rodzaje funduszy inwestycyjnych
Poniżej przedstawiony jest podstawowy podział rodzajów funduszy inwestycyjnych prowadzonych przez TFI:
- ze względu na formę prawną (co określa Ustawa o funduszach inwestycyjnych) – fundusze inwestycyjne otwarte – FIO, specjalistyczne fundusze inwestycyjne otwarte – SFIO oraz fundusze inwestycyjne zamknięte – FIZ
- ze względu na rodzaj polityki inwestycyjnej – np. fundusze akcji (agresywne), fundusze obligacji (papierów dłużnych), fundusze zrównoważone (mieszane), fundusze stabilnego wzrostu, fundusze rynku pieniężnego, fundusze nieruchomości, fundusze z ochroną kapitału.
Jak kupować i sprzedawać jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych
Zazwyczaj TFI sprzedają jednostki uczestnictwa swoich funduszy inwestycyjnych we własnych punktach sprzedaży (także online) i jednocześnie korzystają z pośredników, prowadząc sprzedaż poprzez oddziały banków (najczęściej tych, z którymi dane TFI znajduje się w tej samej grupie kapitałowej) oraz poprzez biura maklerskie lub sieci pośredników finansowych. Jeśli jesteśmy zainteresowani funduszami inwestycyjnymi tylko jednego określonego TFI, najwygodniej będzie kupować i umarzać jednostki uczestnictwa bez udziału pośredników, w punkcie obsługi klienta danego TFI lub poprzez prowadzone przez dane towarzystwo funduszy inwestycyjnych konto online.
Dla osób inwestujących w różnego rodzaju fundusze inwestycyjne należące do różnych TFI najlepszym rozwiązaniem najprawdopodobniej będzie dokonywanie zakupu i sprzedaży jednostek uczestnictwa w jednym z banków, które prowadzą internetowe platformy inwestycyjne, np. Supermarket Funduszy Inwestycyjnych w mBanku lub Centrum Oszczędzania w Multibanku.
Jak inwestować w fundusze inwestycyjne
Podstawowe wyzwania dla uczestników funduszy inwestycyjnych są następujące: które TFI wybrać; kiedy i jakiego typu funduszy kupować jednostki uczestnictwa w danym momencie, a kiedy pozbywać się ich jednostek uczestnictwa oraz w jakich proporcjach jednocześnie inwestować środki w różne fundusze inwestycyjne lub subfundusze o odmiennej polityce inwestycyjnej.
Klient TFI powinien odpowiedzieć sobie także na pytanie, jak wiele czasu będzie chciał i mógł poświęcać na bieżącą analizę wydarzeń i informacji mających wpływ na rynki finansowe. Inwestować w fundusze inwestycyjne można bowiem aktywnie lub pasywnie. Pasywnym inwestowaniem w TFI będzie np. zakup jednostek uczestnictwa jednego lub kilku funduszy inwestycyjnych i trzymanie ich lub także stopniowe dokupywanie nowych jednostek, niezależnie od rynkowej koniunktury. Taka strategia inwestycyjna w długim, czyli co najmniej 5-letnim okresie zazwyczaj powinna zaowocować zyskiem.
Jednakże dużo lepszymi wynikami może zaowocować aktywne inwestowanie w fundusze inwestycyjne. Polega ono na zamianie jednostek uczestnictwa różnego rodzaju funduszy inwestycyjnych w zależności od zmian w koniunkturze na rynku. Przykładowo, jeśli spodziewamy się, że niebawem rozpocznie się długo wyczekiwana hossa na giełdzie możemy przenieść naszą inwestycję z funduszu pieniężnego do funduszu akcji. Natomiast jeśli przewidujemy, że rynek akcji niedługo się załamie i nastąpi bessa na giełdach, warto pomyśleć o wyjściu z funduszu akcji, funduszu zrównoważonego lub funduszu stabilnego wzrostu na rzecz bezpieczniejszego funduszu inwestycyjnego, np. funduszu obligacji.
Jak wybrać fundusz inwestycyjny
Podstawowe czynniki wyboru funduszu inwestycyjnego:
Dotychczasowe wyniki inwestycyjne – są istotne w wyborze najlepszego w danej kategorii funduszu tylko w ograniczonym stopniu. Jednakże można stwierdzić, że im w dłuższym okresie, najlepiej kilkuletnim lub nawet dłuższym, dany fundusz inwestycyjny osiągał ponadprzeciętne wyniki inwestycyjne, tym większa jest szansa, że w kolejnych okresach także będzie sobie radził lepiej od należących do innych TFI funduszy inwestycyjnych tego samego typu.
Zmienność dotychczasowych wyników inwestycyjnych – jeśli określony fundusz inwestycyjny (lub subfundusz) w dłuższym okresie cechował się wysoką zmiennością wyników inwestycyjnych, czyli np. w jednym kwartale notował wysoki wzrost, w następnych dwóch spadki, a w kolejnym kwartale umiarkowany wzrost, to taki fundusz inwestycyjny wydaje się bardziej ryzykowny od należącego do innego TFI funduszu tego samego rodzaju z bardziej stabilnymi wynikami.
Opłaty, szczególnie wysokość opłaty za zarządzanie – przed wyborem najlepszego funduszu inwestycyjnego należy szczegółowo sprawdzić wszelkie pobierane przez ten fundusz opłaty. Możliwe, że wyższe od przeciętnej opłaty pobierane przez zarządzające danym funduszem inwestycyjnym TFI zniwelują spodziewane zyski z inwestycji w ten fundusz, nawet jeśli spodziewamy się, że będzie on generował wyższą od przeciętnej na rynku stopę zwrotu.